تاریخی لحاظ نال اسلام اتے علم طب دی امداد

جون 2006 ترجمہ

نواں علم طب زیادہ تر یورپی علم طب توں آیا اے، جہدی نیو پرانے یونانو روم دے علم طب نال اے۔ جدوں کہ ایہہ ٹھیک اے کہ ایہہ بوہت سوکھا اے؛ کجھ لوک، بھاویں مسلمان یا غیر مسلم بے خبر نیں کہ اج مغربی علم طب نہ ہوندا جیکر کافی اہم مسلم علم طب دا حصہ نہ ہوندا۔ ایتھے کجھ امداد دی نکیاں تصویراں نیں۔ ایہدی پیروی کردے ہوئے کہ قرآن اتے حدیثاں نیں علم طب تے کیہ سکھایا ۔

اسلام وچ علم طب دی شروعات

جدوں کہ عرب دے رہن آلے، محمد توں پہلوں، پرانا علم طب رکھدے سی، مصری، بازنطائنی اتے ایرانی بوہت ترقی یافتہ سگے۔ اوہناں نے جراحی دا کم کیتا۔ جڑی بوٹیاں اتے دوجے پودیاں نال دوائیاں نال ہڈیاں نوں ٹھیک کیتا، صحت و صفائی دے پاروں سمجھ بوجھ آئی، اتے کوڑھیاں نوں وکھرا کر دتا گیا۔ تاہم، اوس ویلے وہم پرستی اتے بھیڑء منشیات وی سی۔ مسلمان عام طور تے متفق نیں کہ عباسی اپنے اسلام وچ بے پروہ سگے [اک حکمران جیڑا شراب دے تالاب وچ ڈوبیا کردا)، پر اوہناں دے تحے برداشت سائنس اتے علم طب نےترقی کیتی۔ مسلم دنیا وچ، پہلے پہلے ڈاکٹر نیسٹورین مسیحی ڈاکٹر غالب سگے۔ جداں کہ تھلے دتے ہوئے نیں، جرحی بن بخٹشو، یہ مغربی ایران سے تھا (830ء / 215 ہجری میں مرا) اور اسکے بیٹے خلیفہ المنصور کے ماتحت تھے۔ یوحنا ابن مسواہ (857 /243 میں مرا)، نیسٹورین حنین ابن اسحاق (800-873ء سی) (260 اے ایچ) المعامن نیں اینوں دارالحکمہ دا سربراہ مقرر کیتا (یعنی بیت الحکمت) اتے اوہ اک سگا جنے کئی شروع دے علم طب اتے سائنسی کماں دا عربی وچ ترجمہ کیتا۔ ویکھو

http://www.masnet.org/history.asp?id=1033

اتے ہور معلومات دے لئی

http://www.nlm.nih.gov/hmd/arabic/bioI.html

تاہم، 931ء سے 869 ڈاکٹروں نے خلیفہ المقتدیر 931 میں لائسنس دا امتحان دتا۔ چھ اہم ترین مسلمان ڈاکٹر اتے ماہر ادویات

"حکمت دی جنت" انسائیکلوپیڈیا علم طب لکھ کے،اینے اسلام وچ علم طب دی ضرورت دا شروع کیتا۔

 

علی بن رادھا الطبری (عبداللہ ابن ساحل ربان 855ء

الطبری دا اک شاگرد، اوہ اتے ابن سینا پنجویں اتے اٹھارہویں صدی دے وچکار دو اہم ترین ڈاکٹر سگے ایرانی کیما دان جنے پلاسٹر آف پیرس بنایا اتے سرمےدا مطالعہ کیتا۔

رازی (الرازی ) سی 850- سی 925

کوردوبا توں عظیم مسلمان سرجن۔ اینے سرجری تے 200 تصویراں والی کتاب لکھی۔

البُوکس (الزبروہی)

(1013ء وچ مر گیا)

سائنسدان وی سگا، فلسلی وی، منطق دان جنے تقریباً 200 کم لکھے۔ انگلینڈ وچ البرٹ میگنس نیں ایدے کولوں بوہت سیکھیا۔

ابن سینا 980-1037ء

اینے پوری دوائیاں تے کتاب لکھی۔

البیرونی (1051ء میں مر گیا)

ارسطو دا ترجمان۔ اینے آکھیا کہ غربت اتے مایوسی مسلماناں دے زنانیاں دے نال سلوک دی وجہ توں آندی اے۔

ابوالولید محمد ابن روشد

(1126-1198ء)

 

منشیات اتے دواساز

جعفر الصادق (140/757 وچ مریا) اینے مسلم خالد کولوں یونانی علم طب سیکھیا، جنے اینوں بازنطینی راہب ماریونوس کولوں سیکھیا ۔ جابر بن حیان، الکندی اور الرازی ساریاں نیں منشیات دے علم دی ترقی کیتی ۔ البیرونی (1051ء وچ مریا) اینے منشیات اوتے اک پوری کتاب لکھی۔ ایدے بعد صابُر ابن ساخل (868 / 255 وچ مریا)۔

یقیناً اسی مشرق وسطی دے علم طب دی ہر گل نئیں مننا چاہندے۔ ایرانیاں نیں بھنگ دی کافی مشہوری کیتی، ایدے نال نال اینوں چینی دے نال گولیاں دی طراں نگلنا یا کھانا وی سگا مٹھائی دی طراں کھانا "منشیات" صفحہ نمبر 59 دے مطابق۔ ایس گل دا اشارہ کرنا چاہیدا اے کہ ایہہ حدیثاں دے مطابق نئیں ہے نہ ای بوہتا یاں تھوڑی مقدار وچ۔ ابن ماجہ جلد 4 عدد 3386-3391 صفحہ 496-498 ، جلد 4 عدد 3398-3399 صفحہ 498-499۔ سارے نشہ والے مشروبات منع نیں (بخاری جلد 1 کتاب 4 سبق 75 عدد 243 صفحہ 153) علی ابن عبدالعظم الانصاری ( 1268ء-1270ء تک ترقی کیتی) اینے زہر مار پودیاں تے دو کم لکھے۔ اینے اک کائناتی تریاق دا ذکر کیتا۔

عرب دے شفا خانے

اُموی خلیفہ ولید بن عبدالمک نے 706ء وچ پہلا شفا خانہ بنایا۔ بعد وچ ایدے بوہت سارے شفا خانے سگے۔ مثلاً دماغی بیماری وبائی بیماری اتے غیر معتدی جسمانی بیماری وغیرہ دے مسلماناں نیں "سفری شفا خانے" وی ایجاد کیتے۔ اک شفا خانہ اونٹاں تے قافلے وچ چکیا جاندا سی۔ ایدے وچ خوراک ، پانی، دوائیاں، آپریشن کرن دا سامان، اتے وکھرے کمرے، ڈاکٹراں دا عملہ، نرساں، تیمارداری کرن والے، افسر اتے نوکر ہوندے سگے۔ سفری شفا خانہ شہر شہر اتے پنڈ پنڈ وبائی مریضاں دی تیمارداری کرن لئی اتے قدرتی آفتاں دے شکار لوکاں دے لئی۔ مسلمان ہسپتال تفریحی سامان تے وی مشتمل ہوندے اتے تھوڑے موسیقی دے ملازم وہ ہوندے سگے۔

 

احمد بن تولن: نے قاہرہ وچ 872ء وچ اک مشہور ترین ہسپتال بنایا۔

قلاون: نے 1284ء وچ قاہرہ وچ "دارالشفا"دے ناں تے اک ہسپتال بنایا۔ جیڑا 1798ء تک مصر تے نپولین دے حملے تک ورتیا جاندا سی۔

المقدیر: نے 915ء وچ بغداد وچ اک مشہور ترین ہسپتال بنایا۔

 

ابن سینا

ابن سینا (980/ 979ء) تاریخ وچ مشرق وسطی دے دو مشہور ڈاکڑاں وچوں اک سگا؛ یورپی اینوں "ڈاکٹراں دا شہزادہ" آکھدے سی۔ اینے توریخ وچ بوہت مشہور کتاب لکھی۔

دوائیاں دی فہرست۔ ایہہ انیسویں صدی تک 600 سال تک یورپ وچ مستند طبی کم سگا۔ ابن سینا نے دماغ دی جھلی اتے کئی دوائیاں دریافت کیتیاں۔ اینے ویکھیا کہ منشیات اتے غزا علم طب وچ علاج وچ تعلق رکھدیاں نیں۔ اوہ سمجھدا سی کہ بعض معدے دے السر جسمانی وجوہات اتے دماغ تے پریشانی دی وجی توں اتے دباؤ دی وجہ توں ہوندا اے۔ ابن سیناں نے سرطان (کینسر) نوں دور کرن لئی سرجری کرن تے زور دتا اتے اپنے مریضاں نوں شفا دین لئی اوہ موسیقی ورتدا سی۔ اوہ اکثر اپنے کم دی تھاں توں نس جاندا سی اپنا فلسفہ تباہ کردا کیوجہ ایہہ روایت پسند نہ ہوندا سی۔ عرب دیاں دوائیاں صرف منفرد پودے نئیں سی کہ اچانک کسے بیماری وچ مدد دیندے، اوی وسیع پیمانے تے تیار کیتے جاندے سی۔ مثلاً "دوائیاں" صفحہ 22-23 اک عرب دے معدے دی مثال دیندا اے۔ مُر، آئرس، چٹی گول مرچ اتے سونف دا اک آمیزہ سگا جیڑا تن دن تک اک جگ وچ خمیر دے عمل توں گزاریا جاندا۔ شراب کڈی جاندی اتے دوا ورزش توں بعد پیتی جاندی سی۔ بد قسمتی نال ابن سینا نیں اپنی رومن گولیاں تے سونے اتے چاندی دی تہہ لگان دا وی نسخہ تجویز کیتا۔ دوجے شبداں وچ، ابوداود جلد 2 سبق 1469 عدد 3861-3865 صفحہ 1086-1087 آکھدا اے کوئی چیز ناجائز نئیں (جداں شراب) دوائیاں وچ ورتی جا سکدی اے۔

ابن سینا دا اک بد قسمت وصیت کردہ عطیہ:

گرم لوہے نال داغنا

ابن سینا اپنے ویلے دا اک بڑا دور اندیش بندہ سی کہ صدیاں تک ڈاکٹراں نیں ایدے علم تے سوال نہ کیتے۔ اک طراں تے ایہہ بھیڑا اے کیوجہ اپنی کتاب وچ ابن سینا نیں خیال کیتا اے کہ سرجناں نوں چاقو / چھری ورتنی نئیں چاہیدی، بلکہ گرم لوہے نال داغ دینا چاہیدا اے۔ جدوں کہ البوکس نیں پہلے ایہہ گیارھویں صدی وچ تجویز کیتا، ابن سینا دے عظیم اثر نیں ایہہ عقیدہ چودھویں صدی وچ پھیلا دتا۔ "ڈاکٹر" صفحہ 33 نیں آکھیا کہ کیتھولک کلیسیا نے ابن سینا دی "حکمت" اختیار کیتی اتے داغنا اک مکمل علاج بن گیا۔ ایرانی ڈاکٹر وی کوڑھیاں اتے دوجے بیماراں دا علاج اگ نال کردے سی۔ تاہم، فرانسیسی ڈاکٹر ایمبروز پیر 1536 وچ زخماں دا علاج کردا ای جدوں اوہدا داغن والا تیل ورتیا جاندا سی۔ کجھ نہ کرن دی بجائے، اوہ تارپین دا تیل اتے گلاب دا تیل لگاندا سی۔ اگلے دن، اوہ حیران ہو گیا کہ اوہ سپاہی چنگے سن اوہناں دے نسبت جیڑے داغے گئے۔ ابن سینا راسخ الاعتقاد مسلمان نئیں سی، شراب پیندا، اتے غیر روایتی عقائد دی پیریو کردا۔ پر جیکر ابن سینا حدیثاں تے توجہ دیندا تے اوہ اوہدی مدد کردیاں۔ جدوں کہ حدیثاں نیں غلطی نال آکھیا کہ داغنا مدد کردا اے، محمد نے اپنے منن آلیاں نوں ایداں کرن توں منع کر دتا۔ داغنا [ لوہے نال زخم نوں جھلسانا] دا کم، پر مسلمان ایہہ نہ کرن۔ ابن ماجہ جلد 5 عدد 3489 صفحہ 32 ، ابوداود جلد 3 سبق 1465 عدد 3857 صفحہ 1085 وچ محمد نیں سعد بن مودہ نوں داغیا (جیڑا بعد وچ مر گیا) پر اوہ محمد دی حیاتی دے شروع دے وچ سی۔

"شفا تن چیزاں وچ اے۔ شہد دے کُٹ وچ، داغن یا جھلسان وچ، پر میں اپنے منن آلیاں نوں داغن توں منع کرداں واں "۔ بخاری جلد 7 کتاب 71 سبق 3 عدد 584 صفحہ 396 ، صحیح مسلم جلد 3 کتاب 24 عدد 5467-5468 صفحہ 1199-1200 ایہہ چیز ای سکھاندی اے۔

رازی اتے دوجے وڈے ڈاکٹر

(رازی / ابن رازی) ابو بکر محمد الرازی 932/925ءسی 855) دو وڈے مسلمان ڈاکٹراں وچوں اک ہور سی۔ اوہ ابو زید البلخی دے زیر سایہ فلسفے دا مطالعہ کون توں پہلاں اک بربط (ساز) وجان والا سی۔ اتے فیر بغداد ہسپتال وچ علم طب ول آ گیہا۔ 902ء وچ رعیہ دے گورنر دے درخواست تے اینے بغداد چھڈ دتا اتے رعیہ اپنے آبائی قصبے وچ پچھاں آ گیا تاں جو ہسپتال دی سربراہی کرے۔ اینے ہور وی کتاباں لکھیاں جہدے وچ نفسیاتی علاج اوتے وی اک کتاب شامل اے اتے اک ہسپتالاں وچ حفظان صحت تے کتاب اے۔ اینے شراب بطور جراثیم کش اتے پارہ بطور جلاب ورتیا۔ الرزای نیں تعلیم جاری رکھن دے نال نال اپنے شاگرد وی بنائے۔ ایدا چنگا کم اک طبی انسائیکلوپیڈیااے جیڑا الحاوی فی الطب دے ناں توں اے ( یورپ وچوں کانٹین آکھیا جاندا اے) ایہہ پہلی طبی کتاب سی جیڑی یورپ وچ 1486ء وچ چھپی۔ اتے اٹھارویں صدی تک ورتی گئی۔ رازی نیں اپنے مریضاں دے شفا لئی موسیقی ورتی اوتے چیچک ات خسرہ قچ فرق دسیا۔

مصری فاطمی خلیفہ الحکیم (925سی 855ء) بڑا وہمی بندہ سی، گرجا گھراں نوں ساڑیا اتے زنانیاں نوں جنگ وچ جان توں منع کیتا، پر اینے آکھیا کہ قاہرہ وچ بوہت چنگے ہسپتال ہونے چاہیدے نیں۔ سارے دنیا توں مشہور ڈاکٹر آئے، بشمول ابن بُطلان جنے صحت دا کیلنڈر لکھیا اتے ابن نفس وی، جنے خون دی پلمونری گردش دریافت کیتی مائیکل سروٹس توں صدیاں پہلوں۔

(البوکس) خَلَف ابن عباس الزہروی (1013ء وچ مر گیا) غالباً اوہ اک عظیم مسلمان سرجن سگا اتے ایہدا تعلق کوردوبا نال سی۔ ایہدا عرف عام الزہروی سگا کیوجہ اوہ الزہرہ چلا گیا سی۔ جیڑا سپین وچ اُمیاد حکمران الناصر نیں نواں شہر بنایا سی۔ اینے سرجری تے اک کتاب لکھی جیڑی کونیسیو دے ناں توں یورپ وچ مشہور ہوئی ایہدے وچ 200 توں بوہتیاں شکلاں سی۔ سولہویں صدی تک یورپی سرجن اکثر آخر وچ ایہدا حوالہ دیندے رہے۔

(ایویروس) عبدالوارد محمد ابن رُشد (1198ء وچ مر گیا) اوہ کورابا وچ جمیا۔ اوہ اک طبی ڈاکٹر سی، فلسفی دے نال نال اک قاضی وی سی۔ اوہ پہلا بندہ سی جنے ویکھیا کہ چنگی صحت لئی ورزش ضروری اے۔ بارھویں صدی دے دوران، یہودی مائمونیڈز سلادِن دے لئی اک سرجن سی۔ سپین وچ ابن زہر خاندان دے کئی وڈے ڈاکٹر سگے۔ ابو ماروان عبدالملک جیرا بڑا ماہر ڈاکٹر سی۔ مشہور فلسفی ابن طفیل اتے ابن رشد وی مشہور ڈاکٹر سگے۔

منگولاں دے مشرق وسطی تے حملے توں بعد، مسلماناں نیں چینی دوائیاں اتے علاج ول توجہ کیتی۔

طاعونی بیماریاں

یورپ دی طراں مشرق وسطی دی دنیا وی طاعونی بیماریاں وچ مبتلا سی۔ اوہناں وچوں کجھ ایتھے نیں۔

کجھ مشرق وسطی دی طاعونی بیماریاں

 

628- 627 /6ء ٹیسی فون کا طاعون

638-640ء امواس اور شام کا طاعون

689- 668ء بصرہ کا طاعون

706ء مدیان کا طاعون

716-716ء نوتابل کا طاعون

1403-1404ء مشرق وسطی میں کالی موت k620 مر گئے۔

کچھ یورپی طاعون

664-683ء کالی موت (طاعون) انگلینڈ

740-744ء کالی موت ترکی اور یونان k200 مر گئے۔

1345-1347ء کالی موت روس میں۔

1347-1351ء کالی موت مغربی یورپ 25- 75 M۔

1485-1550ء انگریزی اعصابی بیماری M3 مر گئے۔

1493ء جنیوا میں طاعون %80 مر گئے۔

1660-1679ء یورپ میں کالی موت M14.4 مر گئے

جدوں ہر کوئی طاعون وچ مبتلا سی، ترکاں نیں اک حل لبھیا۔ اوہناں نیں دریافت کیتا کہ تھوڑی مقدار وچ اک چھالے وچوں پیپ اک تندرست بندے وچ واڑی جائے تے ایہہ چیچک نوں کٹ کردیندی اے۔ بلکہ %99 ویلے وچ بچ جاندی اے۔ ایہہ چنگا معمول دے خلاف طریقہ اے کہ جیکر کوئی بندہ چیچک وچ مبتلا ہو جائے عام طریقے نال۔

کرپا کر کے مینوں معاف کرنا جیکر پہلے والا طریقہ بے کیف نظر آئے، بلکہ ایہدی لمبائی علم طب وچ امداد ظاہر کردی اے کہ مشرق وسطی دے لوکی ساڈی دنیا وچ مدد کرن تے فخر کر سکدے نیں۔ ایہہ ترقیاں، ساریاں توں وڈی اہمیت دے قابل نیں جیڑا سُنی حدیثاں دی لو وچ اتے قرآن دی لو وچ سکھایا جاندا اے۔

محمد نے کدوں آکھیا کہ مکھی نوں اپنے مشروب وچ ڈبوؤ

"جیکر اک مکھی تہاڈے مشروب وچ ڈگ جائے تے اینوں (مشروب) وچ ڈبونا چاہیدا اے کیوجہ اوہدے اک پر وچ بیماری اتے دوجے پر وچ علاج ہوندا اے (بیماری دے خلاف تریاق) حاشیہ (1) آکھدا اے "حدیث نمبر 673 جلد 7ویکھو (ہور تفصیل دے لئی )" بخاری جلد 4 کتاب 54 سبق 15 عدد 531 صفحہ 335 توں اگے۔

"ابوہریرہ توں روایت اے، کہ نبی نے ّکھیا جیکر تہاڈے مشروب وچ مکھی ڈگ جائے تے اوہنوں مکھی نوں(مشروب وچ) ڈبونا چاہیدا اے کیوجہ اوہدے اک پر وچ بیماری اتے دوجے پر وچ بیماری دا علاج ہوندا اے"۔ بخاری جلد 4 کتاب 54 سبق 16 عدد 537 صفحہ 338۔

حالانکہ، اک خوراک نل رجی ہوئی مکھی ہر پنج منٹ بعد فضلہ خارج کردی اے http://www.thebestcontrol.com/bugstoop/controlflies htm. بمطابق

ابوہریرہ چنگی یادداشت رکھدا سی: "ابوہریرہ توں روایت اے میں اللہ دے رسول نوں آکھیا میں تہاڈے کولوں کئی حدیثاں سُنیاں نیں تے میں اوہناں نوں بُھل گیا واں۔ اللہ دے رسول نیں آکھیا اپنی چادر نوں کھلار (رِدا)، میں ایہدے دے مطابق کیتا اتے فیر اوہنے اپنے ہتھاں نوں حرکت دتی، جداں کہ اوہ کسے شے نوں اپنے ہتھاں وچ بھر رہیا اے (اتے میری چادر تے خالی کر دتا) اتے فیر آکھیا، ایہہ چادر لے کے تے اینوں اپنے جسے تے لویٹ لے۔ میں ایداں ای کیتا اتے ایدے توں بعد مینوں کجھ نئیں بھلیا"۔ بخاری جلد 1 کتاب 3 سبق 43 عدد 119 صفحہ 89 ، بخاری جلد 4 کتاب 56 سبق 27 عدد 841 صفحہ 538، جلد 9 سبق 23 عدد 452 صفحہ332۔

"ابوہریرہ توں روایت اے: اللہ دے رسول نے آکھیا، جیکر کوئی مکھی کسے پانڈے وچ ڈگ جائے تے اوہنوں ساری ڈوبن دیو (پانڈے وچ) اتے فیر اوہنوں سٹ دیو، کیوجہ ایدے اک پر وچ بیماری اتے دوجے وچ شفا ہوندی اے (تریاق) یعنی ایس بیماری دا علاج"۔ بخاری جلد 7 کتاب 71 سبق 58 عدد 673 صفحہ 452-453 ۔

حاشیہ (1) آکھدا اے ہن طبی لحاظ نال ایہہ مشہور اے کہ اک مکھی اپنے جسے دے حصیاں نال کجھ بیماری دے جراثیم رکھدی اے جداں نبی نیں ذکر کیتا (تقریباً 1400 ورے پہلاں جدوں بندہ طب دے پاروں بوہت گھٹ جان دا سی) ایسے طراں جاندار پیدا کیتے اتے دوجا طریقہ کا، جیڑا ایناں بیماریاں کھلارن والے جراثیماں نوں مار دے نیں مثلا پینسلین فنگس بیماریاں والے جراثیماں نوں ماردی اے جداں سٹافلو کوکسائی (بیکٹریا کی قسم) اےء دوجے جراثیم وغیرہ۔ حال ای دے وچ نگرانی کیتے گئے تجربے جیڑے اشارہ دیندے نیں کہ مکھی وچ بیماری دے جراثیماں دے نال نال اوہناں جانداراں دے لئی تریاق (زہر مار) وی ہوندے نیں۔ عام طور تے جدوں کوئی مکھی کسے مائع شے نوں چھوندی اے اتے اوہنوں اپنے جراثیماں نال آلودہ کر دیندی اے۔ ایس لئی اینوں ڈبونا چاہیدا اے تاں جو تریاق خارج ہو جاوے اتے بیماری دے جراثیماں دے کم نوں توازن وچ رکھیا جائے۔ ایس مضمون دے لحاظ نال، میں اپنے بیلی دے ذریعے ڈاکٹر محمد ایم ایل سمعاہی نوں لکھیا جیڑا الزہرہ یونیورسٹی قاہرہ (مصر) وچ حدیث سے شبعے دا سربراہ اے جنے ایس حدیث تے اک آرٹیکل لکھیا سی اتے طبی لحاط نال ایدا ذکر کیتا سی کہ خوردبینی جانداراں دے ماہرین نے ثابت کیتا اے کہ مکھی دے ڈیڈ دے وچ طویل خمیر دے خلیے بطور طفیلے رہندے نیں اتے ایہہ خمیری خلیے اپنے دور حیات نوں دہران لئی مکھی دی ساہ والی نالی دے ذریعے ابھر دے نیں اتے جیکر مکھی مائع وچ ڈوب جائے اتے ایہہ خلیے مائع وچ پھٹ جاندے نیں اتے اوہناں خلیاں دے مادے بیماری دے جراثیماں دے لئی تریاق نیں جیڑے مکھی دے اندر ہوندے نیں۔ غور کرو کہ بخاری دا حاشیہ ایس ڈاکٹر دا جیڑا حدیث شبعہ دا سربراہ اے حوالہ دیندا اے؛ اوہناں نیں ایہہ حوالہ طب یاں محکمہ صحت توں نئیں لیا۔ مکھی دے اک پر وچ بیماری جدوں کہ دوجے دے وچ علاج ہوندا اے۔ ابن ماجہ جلد 5 عدد 3504-3505 صفحہ 38-39۔

محمد دا صاف پانی تے بیان

صحت و صفائی: جدوں لوکاں نیں حیض دے کپڑیاں نال بھریا ہویا، مرے کتیاں اتے بد بودار شیواں نال بھرے ہوئے کنویں وچوں پانی پین دے پاورں پوچھیا، تے محمد نیں آکھیا کہ پانی خالص اے اتے ایہہ کسے شے نال ناپاک نئیں ہویا۔ ابوداود جلد 1 سبق 35 عدد 35 نمبر 66-67 صفحہ 16-17۔

طبی علاج دے لئی اونٹ دا پیشاب ورتنا

محمد دے مطابق، اک بندے نوں اوہناں دی قبر وچ ناپاک کرن دے لئی سزا دتی گئی اوہنوں الہی دے پیشاب نال ناپاک کیتا گیا۔ بخاری جلد 1 کتاب 4 سبق 57 عدد 215 صفحہ 141، بخاری جلد 1 کتاب 4 سبق 57 عدد 217 صفحہ 142۔

فیر وی محمد نیں کجھ لوکاں نوں اپنے چرواہے دی پیروی کرن اتے اونٹ دا دودھ اتے پیشاب پین دا حکم دتا۔ بخاری جلد 7 کتاب 71 سبق 6 عدد 589-590 صفحہ 398-399 ، جلد 7 کتاب 71 سبق 29 عدد 623 صفحہ 418۔ محمد نیں ایہہ وی آکھیا کہ اونٹ دا پیشاب اک چنگی دوا اے۔ ابن ماجہ جلد 5 کتاب 31 عدد 3503 صفحہ 38۔ کجھ لوکاں نوں اونٹ دا پیشاب پین دا دسیا گیا تے اوہناں نے مذہب نوں چھڈ دتا اتے چرواہے نوں مار دتا۔ محمد نیں اوہناں دے ہتھ پیر کٹ دتے اتے اکھاں کڈ دتیاں۔ سُنن نساءجلد 1 عدد 308-309 صفحہ 255-256 ، بخاری جلد 4 کتاب 52 سبق 152 عدد 261 صفحہ 162 بھی دیکھیں۔

بچھو دے ڈنک دا چُھو منتر علاج

محمد نے انصار لوکاں نوں بچھو دے ڈنگ دا زہر دور کرن لئی اک چھو منتر دتا۔ صحیح مسلم جلد 3 کتاب 24 عدد 5442-5444-5448 صفحہ 1192-1196۔

محمد دے دوجےعلاج

صحیح مسلم جلد 3 صفحہ 1199-1200 دے مطابق کوئی بیماری ناقابل علاج نئیں۔

اللہ نے بڈھے ہون دے سوا ہر بیماری دی دوا بنائی اے۔ ابوداود جلد 3 عدد 3846 صفحہ 1083۔ ابن ماجہ کتاب 31 جلد 5 ساری دوائی دے پاروں کتاب اے، ایہہ آکھدی اے کہ بڈھے ہون دے سوا ہر بیماری دا علاج اے۔ ابن ماجہ جلد 5 عدد 3436 صفحہ 1۔

محمد نیں لوکاں نوں دسیا کہ اپنی پیڑ والیاں لتاں نوں مہندی نال رکھنا چاہیدا اے۔ ابوداود جلد 3 عدد 3849 صفحہ 1084 کاجل (سرمہ) اکھاں اتے والاں نوں تیز کردا اے ابن ماجہ جلد 5 کتاب 31 عدد 3497 صفحہ 35۔ تاہم، طاق عدد وچ سرمہ لانا چاہیدا اے۔ ابن ماجہ جلد 5 کتاب 31 عدد 3498 صفحہ 35-36 ؛ ابوداود جلد 1 کتاب 1 عدد 35 صفحہ 8۔

زہر دے لئی تریاق: "جیڑا کوئی ست اجوا کھجوراں ہر صبح کھاندا اے تے اوہنوں کسے زہر یا جادو دا پورے دن کوئی اثر نئیں ہوئے گا"۔ بخاری جلد 7 کتاب 65 سبق 44 عدد 356 صفحہ 260 ، بخاری جلد 7 کتاب 72 سبق 56 صفحہ 451، صحیح مسلم جلد 3 کتاب 21 عدد 5080 صفحہ 1129 ؛ جلد 3 کتاب 21 عدد 5081 ایہہ جادو دا وادھا کردی اے۔ "عائشہ نے دسیا کہ اینے نبی نوں ایہہ آکھدے سنیا ایہہ کالا مگن ساریاں بیماریاں دے لئی شفا اے سوائے اسام دے؛ عائشہ نیں آکھیا، اسام کیہ اے؟ اوہنے آکھیا موت"۔ بخاری جلد 7 کتاب 71 سبق 7 عدد 591 صفحہ 400۔ جلد 7 کتاب 71 سبق 7 عدد 592 صفحہ 400 ، بخاری جلد 7 کتاب 71 سبق 10 عدد 596 صفحہ 402۔ نجیلا سیٹوا موت دے سوائے ہر چیز دا علاج کردی اے صحیح مسلم جلد 4 کتاب 24 عدد 8489-8490؛ ابن ماجہ جلد 5 عدد 3447 صفحہ 8 ؛ جلد 5 عدد 3449 صفحہ 9۔

بھیڑ دے پٹھے دا گوشت لت دے کھچاؤ دے لئی اک علاج اے ابن ماجہ جلد 5 عدد 3463 صفحہ 18-19۔

پھیپھڑے دے ورم دے علاج دے لئی (بُوٹی دا نام) وارس ہے، ہندوستانی دست آور بُوٹی دا نام اتے زیتون دا تیل۔ ابن ماجہ جلد 5 عدد 3467 صفحہ 21۔ دیکھیے

www.MuslimHope.com/IslamAndScience.htm

محمد نیں بھیڑی نظر دے علاج لئی کیہ آکھیا۔

سنگی لگان تے محمد دی نصیحت (خون کڈنا)

سنگی لگانا (خون کڈنا) اک پرانا طبی طریقہ اے، جیڑا بیمار بندے دی جلد تے گرم پیالے رکھے جاندے۔ جدوں پیالی اتے ہوا، اوہناں دے اندر ٹھنڈا کردا اے، تے فیر ایہہ خلا پیدا کردا اے جیڑا خون نوں سطح تے کھچدا اے۔ محمد نیں آکھیا، سنگی لگانا اک چنگا طبی علاج اے ۔ صحیح مسلم جلد 3 کتاب 24 عدد 5469 صفحہ 1199؛ صحیح مسلم جلد 2 کتاب 7 عدد 2740-2741 صفحہ 594؛ ابن ماجہ جلد 5 کتاب 31 عدد 3476 صفحہ 24؛ جلد 5 کتاب 31 عدد 3478 صفحہ 25 ۔ سِنگی لگانا اک بہترین دوا ہے۔ ابوداود جلد 3 عدد 3848-3850-3851 صفحہ 1084 مزید براں، محمد نے آکھیا، جیکر کوئی17، 19 یا 21 تاریخ نوں سنگی لگاندا اے تے ایہہ اوہدے لئی ہر بیماری دا علاج اے ابوداود جلد 3 عدد 3852 صفحہ 1084۔

ابو ہند نے محمد نوں سنگی لگائی بمطابق ابوداود جلد 2 عدد 2097 صفحہ 562، ابوداود جلد 3 سبق 1464 عدد 3855 صفحہ 1085؛ ابن ماجہ جلد 3 عدد 2162-2163 صفحہ 302-303؛ بخاری جلد 7 کتاب 71 سبق 12-15 عدد 598-602 صفحہ 403-405۔ ایہہ احرام وچ روزے دا ویلہ سی۔ ابن ماجہ جلد 4 عدد 3081 صفحہ 330؛ ترمزی شمائل سبق 49 عدد 1،2،3،4،5،6۔ ایتھوں تک کہ فرشتیاں نیں محمد نوں دسیا کہ اپنے آپ نوں سنگی لائے۔ ابن ماجہ جلد 5 عدد 3477 صفحہ 25 جلد 5 عدد 3480-3481 صفحہ 26۔

بائبل دے نال مقابلہ

ہر کوئی جان دا اے کہ پرانے علم طب وچ بوہت سارے نقص سن پر کیہ تسی جان دے اوہ کہ لوقا انجیل دا مصنف پولس دا بیلی سی اوہ اک طبی ڈاکٹر سی؟ فیر وی اسی توجہ کردے آں کہ لوقا دی طبی نصیحت یا حکمت (اوہ غلط رہی ہون) اوہناں وچوں کوئی وی لوقا دی انجیل یا اعمال دی کتاب وچ نئیں ہے لوقا اک محتاط اتے صحیح مورخ سگا جیکر اینے شیواں دا وادھا کیتا سی خدا نئیں چاہندا کہ رلائے، یقیناً اوہ رلاندا جیڑا اوہ سمجھدا سی کہ ایہہ اک چنگی طبی نصیحت اے۔

پس حدیثاں سنگی لگان دی نصیحت نال بھریاں ہویاں نیں، اتے ایہہ وی کہ بھیڑی نظر توں کداں بچیا جائے وغیرہ۔نویں عہد نامے وچ کوئی وی غلط طبی نصیحت نئیں۔ صرف اک طبی نصیحت اے جدوں پولس نے تیمتھیس نوں تھوڑی جیی شراب / مے کھانے دے نال پین نوں آکھیا کیوجہ اوہدا معدہ مسلسل خراب رہندا سی۔ پرانے عہد نامے وچ ناقابل تردید نصیحت عام طور تے نئیں دتی گئی (سوائے حزقیاہ دے پھوڑے دے لئی انجیر دی اک مرہم لگان دے) لیکن پاکیزگی اتے ناپاکی دے قانوں حفظان صحت دے اصولاں دے مطابق ویکھے جا سکدے نیں۔ یقیناً، بیرونی طور تے صاف اتے صحت مند رہنا گھٹ اہمیت رکھدا اے بہ نسبت اندرونی طور تے صاف اتے صحت مند رہنا۔ ایہہ کرنا ضروری اے ایہہ اوہی کر سدا اے جہنوں اسی "وڈا طبیب"یسوع مسیح آکھدے آں۔ اوہنوں آکھو کہ اوہ تہانوں صاف کرے اتے تہاڈیاں سچ دے ول اکھاں کھولے۔

 

حوالہ جات اتے ہور مطالعہ

البخاری صحیح بخاری (مترجم محمد محسن خان، المکتب السلاقیت المدینہ المنورہ نے شائع کیتا (تاریخ نہیں) (9 جلداں) سنی احادیث دا بہترین مستند مجموعہ)

 

البُری، اے۔ جے۔ قرآن دی تفسیر میکمیلان پیبلشنگ کمپنی، انچارج۔۔۔۔ 1955۔ (یوسف علی دا ترجمہ نمایاں طور تے ایدے توں ٹھیک اے)

 

کیمبل ولیم۔ تاریخ اتے سائنس دیلو وچ قرآن اتے بائبل۔ عرب ورلڈ منسٹریز۔ 2002، 1986۔ ڈاکٹر کیمبل اک طبی ڈاکٹر اے جیڑا عربی بولدا اتے افریقہ وچ کم کردا اے۔

 

انسائیکلوپیڈیا برٹنیکا۔ انسائیکلوپیڈیا برٹنیکا انچارج۔ 1958جلد 13 صفحہ 7-8۔

 

القرآن دے معنی داانگریزی ترجمہ: انسانیت دے لئی رہنمائی۔ مصنف محمد فاروق اعظم۔ دی انسٹیٹویٹ آف اسلامک نالج 1997۔

 

دی ہولی قرآن۔ (عربی اور انگریزی) اسلامی ریسرچز دی پریزیڈینسی نے ریوائز اتے ایڈٹ کیتا ، آئی ایف ٹی اے، پکار اور رہنمائی۔ کنگ فہد ہولی قرآن پرنٹنگ کمپلیکس۔ (عبداللہ یوسف علی نے انگریزی ترجمہ کیتا)1410 اے ایچ۔

 

نی ، رُسل وی اینڈ سیرل ایمرل۔ دی فزیشن۔ ٹائم لائف بُکس 1967۔

 

ماڈل والٹر اینڈ الفریڈ لائنسگ۔ ادویات۔ ٹائم لائف بُکس 1967۔

مُسلم امام۔(عبد الحمید صدیقی نے انگریزی وچ پیش کیتا) صحیح مسلم انٹرنیشنل اسلامک پبلشنگ ہاوس۔ ( تاریخ نہیں) (4 جلدیں) نساء امام ابو، عبدالرحمن احمد۔ سنن نساء مترجم محمد اقبال صدیقی۔ قاضی پبلشنگ 1994۔

 

سنن ابوداود۔ مترجم احمد حسن۔ شاہ محمد اشرف پبلشرز 1996-1984۔

 

سنن ابن ماجہ۔ مترجم محمد طفیل انساری۔ قاضی پبلیکیشنز 121 ذوالقرنین چیمبرز (پاکستان) 1998۔

ورلڈ بُک انسائیکلوپیڈیا۔ ورلڈ بک انچارج۔ 1990 یحیٰ بن شرف النبوی، امام ابوذکریا (مرتب کرنیوالا) ایس ایم مدنی عباسی (مترجم) ریاض الصالحیین۔ انٹرنیشنل اسلامک پبلشنگ ہاوس۔ (تاریخ نہیں) (2 جلدیں)۔

 

عرب / فارسی طبی تاریخ دے لئی

http://www.nlm.nih.gov/hmd/arabic

http://www.masnet.org/history.asp?id=1033

(www)iad.org/Islam/medicine.html مری ہوئی