el-Tabari, M.S. 839-February 17, 923 A.D. yılları arasında yaşamış erken dönem Müslüman tarihçilerinden biridir. el-Tabari’nin Tarihi kitabının önsözüne göre, bu eser “genel kabul görmüş şekilde İslam dünyasında yazılmış en önemli evrensel tarih kitabıdır.” Tabari’nin eserinin adı ta’rikh al-rusul wa’l-muluk’tur; bu, peygamberlerin ve kralların tarihi anlamına gelir. Bu 38 ciltlik eser, Adem ve Havva’dan M.S. 915 yılına kadar dünya tarihine dair gerçekleri ve efsaneleri anlatır.
İlk dört cilt, İncil’de yer alan birçok olayı aktarmaktadır. İlk dört cilt bir bütün olarak değerlendirilebilir, çünkü el-Tabari 5. bölümden itibaren Perslerin tarihini ayrıntılı bir şekilde ele almaktadır.
Yazar Hakkında Bilgi
Tabari, Tahran’ın güneyinde, İran’da bulunan Tabaristan’dan geldiği için kendisine takılan bir lakaptı. Bazı Hanbeli Sünni Müslümanlar onu Şii eğilimlere sahip olmakla suçlamış olsa da, bunun İranlı olması dışında hiçbir dayanağı yoktur. Bu ilk üç cilt olmasaydı, Tabari’nin tarihçi olarak güvenilirliği oldukça yüksek olurdu. O, olgusal ayrıntılara o kadar düşkün görünmektedir ki, böyle bir ayrıntı bulunmadığında hemen uydurmakta ya da başkalarının uydurduklarını hiçbir eleştirel değerlendirme yapmadan tekrarlamaktadır. Adem ve Havva’nın kızlarının isimlerini gerçekten biliyor muyuz? Havva’nın her zaman ikiz doğurduğunu gerçekten biliyor muyuz? Havva’nın Cennet’ten kovulmadan önce Kabil ve ikizine hamile olduğunu gerçekten biliyor muyuz?
Tabari, 7 yaşındayken Kuran’ı ezbere biliyordu. el-Tabari, cilt 1, s. 15. Hac yolculuğuna çıktı. el-Tabari, cilt 1, s. 19. Tabari’nin hafızası çok güçlüydü. el-Tabari, cilt 1, s. 19’a göre
El-Tabari’nin İslam Anlayışı
El-Tabari, İranlı bir Sünni Müslüman’dı. Hanbeliler, onun Şii eğilimleri olduğunu iddia ederler, ancak bunu gösteren tek şey doğduğu yerdir. Tabari ilk başta Şafiîydi. Daha sonra kendi mezhebini kurdu. el-Tabari, cilt 1, s. 62. Farklı mezhepler arasında anlaşmazlık vardı. el-Tabari, cilt 1, s. 66. Hanbeliler, diğer mezheplere mensup Müslümanları sindirmek için şiddete başvururlardı. el-Tabari, cilt 1, s. 71
Tabari, Kur’an’ın farklı okunışları konusunda eğitim almıştı. el-Tabari, cilt 1, s. 23
el-Tabari’de öne çıkan tek bir doktrinsel özellik vardır. O, köle kızların kendilerine ait paraya sahip olmalarına izin verilmemesi gerektiğini düşünürdü. el-Tabari, cilt 1, s. 21-22
Tabari’nin Tanrı’nın varlığına dair kozmolojik bir “delili” vardı. el-Tabari, cilt 1, s. 194-195
Yaratılan ilk şey, önceden belirlenmiş olanları yazmak için bir kalemdi. el-Tabari, cilt 1, s. 198-201, 218, 219
El-Tabari ve Bilim
Al-Tabari, başkalarından gelen ayrıntıları, bunların nasıl bilindiğini her zaman sorgulamadan kabul ederdi. Örneğin, Tabari, erken dönem Müslüman alimlerin bu konuda hemfikir olması nedeniyle, Tanrı’nın dünyayı Pazar günü yarattığı sonucuna vardı. al-Tabari cilt 1, s. 212
Yedi gök vardır. el-Tabari, cilt 1, s. 213
Yıldızlar Şeytan’a karşı koruma sağlar. el-Tabari, cilt 1, s. 223
Allah’ın Elçisi’ne [Muhammed] “Güneş nerede batar?” diye sordum. O da şöyle cevap verdi: “Güneş gökte batar ve ardından gökten göğe yükselir; ta ki en yüksek olan yedinci göğe ulaşana kadar. Sonunda, Arş’ın altına geldiğinde aşağı iner ve secde eder; ona bakmakla görevli melekler de onunla birlikte secde ederler.” Güneş daha sonra şöyle der: 'Ey Rabbim, beni nereden doğmamı emredersin; battığım yerden mi, yoksa doğduğum yerden mi?’” diye devam etti. İşte Allah’ın şu sözüyle kastedilen budur: 'Güneş ise, (gece) kalacağı yere doğru koşar,’ yani Arş’ın altında tutulduğu yere – 'Bu, Kudretli ve Bilici Olan tarafından hükmedilmiştir.’ Buradaki 'bu’ ile, yaratılışını 'bilen’ Rab’bin, krallık yetkisi dahilindeki kudretli işleyişi kastedilmektedir. O şöyle devam etti. Cebrail, günün saatlerine göre Arş’ın ışığından güneşe bir parlaklık giysisi getirir. Bu giysi yazın daha uzun, kışın daha kısa, sonbahar ve ilkbaharda ise orta uzunluktadır. [ilkbahar, sonbahar ve kış modası!] Devam etti. Güneş, buradaki sizlerden birinin giysisini giydiği gibi o giysiyi giyer. Ardından, güneş, doğduğu yerden doğana kadar göklerin havasında serbestçe dolaşmaya bırakılır. … Ay da doğuşunda aynı yolu izler … Ancak Cebrail, ona Taht’ın ışığından bir giysi getirir. İşte bu, Allah’ın “O, güneşi bir parlaklık, ayı da bir ışık kıldı” sözünün anlamıdır.” el-Tabari, cilt 1, s. 231
Muhammed, Allah’ın başlangıçta iki güneş yarattığını, ancak Cebrail’in kanadını birinin üzerinden geçirerek parlaklığını azalttığını ve üzerinde siyah izler bıraktığını, bunun da ay haline geldiğini söylemiştir. s. 233
Güneş çamurlu bir pınara batar. el-Tabari, cilt 1, s. 234; Müslümanlar bu inancı 18. sureye dayandırırlar.
El-Tabari, Zulkarneyn’in Makedonyalı İskender olduğu görüşünü savunmuştur. El-Tabari, cilt 1, s. 37; ayrıca onun Allah’a inanan biri olduğunu da belirtmiştir. El-Tabari, cilt 2, s. 109. Oysa İskender aslında çok tanrılı bir putperestti ve insanlar daha sonra onu bir tanrı olarak tapmışlardır.
El-Tabari, cilt 1, s. 234’te ayrıca güneşin çamurlu bir pınarda battığından bahseder. “Çamurlu” anlamına gelen “hami’ah” kelimesi, siyah kili ifade eder; ancak “hamiyah” da benzer bir kelime olup “sıcak” anlamına gelebilir. (Bkz. dipnot 442, s. 234)
Dahası, yeryüzü büyük bir balığın üzerinde durmaktadır. el-Tabari, cilt 1, s. 220
Melekler ve Şeytan
et-Tabari, eksik olan detayları hemen tamamlamıştır. Örneğin, et-Tabari’den, Allah’ın dünyanın geri kalanını yaratmadan önce Kabe’yi yarattığını öğrenebiliriz. et-Tabari, cilt 1, s. 216.
Melekler, Adem’den 2.000 yıl önce hac ibadetini yerine getirmişlerdir. el-Tabari, cilt 1, s. 295
İblis, melek niteliğinde bir cin idi. el-Tabari, cilt 1, s. 250; aynı zamanda “Azazil” olarak da anılırdı. el-Tabari, cilt 1, s. 254. Bir yılanın ağzına girdi. el-Tabari, cilt 1, s. 275-279
Adem ve Havva
İnsanlar doğrudan Allah tarafından değil, ölüm meleği tarafından yaratılmıştır. el-Tabari, cilt 1, s. 256
Havva, Adem’in kaburgasından yaratıldı. el-Tabari, cilt 1, s. 273. Havva başlangıçta zekiydi; Adem ve Havva’nın günah işlemesinden sonra Allah onu [Adem’i değil] aptal hale getirdi. el-Tabari, cilt 1, s. 280, 281. Hatta Havva’nın bile bir peçesi vardı. el-Tabari, cilt 1, s. 294
Adem, Allah’a itaatsizlik etti. el-Tabari, cilt 1, s. 275. Adem, haksız yere öldürülen her ruhun sorumluluğunu paylaşır. el-Tabari, cilt 1, s. 315
Adem bir peygamberdi. el-Tabari, cilt 1, s. 303
Hatta Adem, Mekke'ye hacca gitti. el-Tabari, cilt 1, s. 295
Adem başını cennete sürttü ve bu yüzden kel kaldı. el-Tabari, cilt 1, s. 297
Adem ve Havva'dan sonra
Herkes her gün günah işler. el-Tabari, cilt 3, s. 147
Nudh [Nod] ülkesinden bahsedilir. el-Tabari, cilt 1, s. 295
Kabil, kardeşi Habil’i öldürdü. el-Tabari, cilt 1, s. 307
Bazıları, Kabil'in Habil'i bir kadın yüzünden öldürdüğünü söyler. Kardeşleriyle evlendiler. el-Tabari, cilt 1, s. 308
El-Tabari, Adem'in kızlarının isimlerini bildiğini iddia etmiştir. El-Tabari, cilt 1, s. 317
Kara taş aslen beyaz bir mücevherdi, ancak İslam'dan önce çok sayıda adet gören kadın ona dokunduğu için karardı. el-Tabari, cilt 1, s. 303
Enoch cihat yapmıştır. el-Tabari, cilt 1, s. 346
Nuh’un Gemisi
Nuh’un Gemisi, el-Tabari, cilt 1, s. 348
Nuh’un gemisinde 10 kişi vardı. Dördüncü oğlu Yami, babasına inanmadığı için gemiye binmemişti. el-Tabari, cilt 1, s. 360
Şeytan da hayatta kalmak için gemiye binmek zorundaydı. Nuh'u kandırarak gemiye bindi. el-Tabari, cilt 1, s. 360
Nuh Müslüman oldu. el-Tabari, cilt 1, s. 360
Nuh’un çocukları da Müslüman oldular. el-Tabari, cilt 2, s. 12
İnsanların Babil Kulesi’ni inşa etmelerinin bir nedeni, bir daha tufana maruz kalmamaktı. el-Tabari, cilt 2, s. 27
Nuh ile İbrahim arasında, Hud [Ad kavmine] ve Salih [Semud kavmine] dışında Allah'ın hiçbir elçisi [peygamberi] bulunmamaktaydı. el-Tabari, cilt 2, s. 50
İbrahim
Abram, bir yıldızın ve ayın kendi efendisi olduğunu söyledi. Ancak daha sonra fikrini değiştirdi. el-Tabari, cilt 2, s. 51
Abram’ın efendisi olduğunu söylediği yıldız, Jüpiter’di. el-Tabari, cilt 2, s. 54
Yahudi uydurma rivayetinde İbrahim, en büyük putun daha küçük olanları kırdığını söylemiştir. el-Tabari, cilt 2, s. 56
İbrahim’i yakarak öldürmelerini halka tavsiye eden bir Kürt’tü. el-Tabari, cilt 2, s. 58
Firavun, Sara’dan hoşlanıyordu ve Abram, Firavun’a onun kız kardeşi olduğunu söyleyerek yalan söyledi. el-Tabari, cilt 2, s. 62
İbrahim sadece üç yalan söyledi. el-Tabari, cilt 2, s. 63
Sara, Hagar’a kadın sünneti yaptı. el-Tabari, cilt 2, s. 72
Sodom'da dört milyon insan yaşıyordu. el-Tabari, cilt 2, s. 124
Nimrod, İbrahim’i yedi yıl hapis tuttu. el-Tabari, cilt 2, s. 128
Allah, İbrahim’in dilini mucizevi bir şekilde Süryanice’den İbranice’ye çevirdi. el-Tabari, cilt 2, s. 128
Kuran, İbrahim’in hangi oğlunu kurban etmek üzere olduğunu belirtmez. Tabari, yaklaşık 16 kaynağın İshak, 23 kaynağın ise İsmail olduğunu söylediğini belirtir ve al-Tabari [oldukça objektif bir şekilde] her iki görüş için de argümanlar sunar. al-Tabari cilt 2, s. 82-97
İshak [İsmail değil], kurban edilmek üzereyken yedi yaşındaydı. el-Tabari, cilt 2, s. 68
Kur’an’da kurbanın, İbrahim ve oğlunun anıldığı 10. günde gerçekleştiğine dair hiçbir ifade yoktur. el-Tabari, cilt 2, s. 96, dipnot 241
İshak, kurban edilmek üzere olan İbrahim’in oğluydu. el-Tabari, cilt 2, s. 175
Musa ve Çıkış
18. Sûre 60-62. ayetlerdeki el-Hidr, bir Yahudi masalına çok benzemektedir: R. Joshua bin Levi ve İlyas’ın Garip Davranışları, William M. Brinner (çevirmen), Nissim bin Jacob bin Shahin’in “Sıkıntı Sonrası Rahatlamaya Dair Zarif Bir Kompozisyon” adlı eserinden, Yale Judaica Serisi, cilt 20, 1977. Rahatlama II, 13-16; J. Obermann, “Yahudi-Arap Aktarımında İki İlyas Hikâyesi.” Hebrew Union College Annual 23, no.1 (1950-1951, s. 387-404). el-Tabari, cilt 2, s. 387-404, dipnot 493.
620.000 İsrailli erkek Mısır’dan ayrıldı. el-Tabari, cilt 3, s. 63
Al-Samiri, Samiriyeli anlamına gelir (dipnot). Dipnotta, al-Tabari’nin Tefsir’inde [yorumunda] al-Samari’nin önde gelen bir İsrailli olduğunu, Musa’nın İsraillilere onunla temas kurmalarını yasakladığını ve bu nedenle İsraillilerin Samiriyelilerden ayrıldıklarını söylediği belirtilmektedir. al-Tabari, cilt 3, s. 72.
Sami [Samiriyeli?] adında bir Yahudi. el-Tabari, cilt 4, s. 77
Tanrı, İsraillilere birçok emir vermişti, ancak bunların 6/7'sini geri aldı ve sadece onların aldığı emirleri bıraktı. el-Tabari, cilt 3, s. 78
Davut ve Süleyman
Kral Davut, Uriah hayattayken onun karısıyla evlendi. Uriah’ı ölüme göndererek günah işledi. Davut’a iki adam ve küçük dişi koyun hikâyesini anlatanlar [Natan değil] iki melekti. el-Tabari, cilt 3, s. 145, 148-149
Kral Davut’un elleri kanla lekelenmişti. el-Tabari, cilt 3, s. 151
Süleyman savaşçı bir kişiliğe sahipti. el-Tabari, cilt 3, s. 153
Şeytan, Süleyman’ın mühür yüzüğünü çalmak için Süleyman’ın kılığına girdi. Süleyman tanınmadı ve otoritesini kaybetti; ta ki Şeytan yüzüğü denize atana, bir balık onu yutana, bir balıkçı onu yakalayana ve Süleyman onu geri alana kadar. el-Tabari, cilt 3, s. 169
Eski Ahit Dönemindeki Diğer Olaylar
Eyüp bir peygamberdi. el-Tabari, cilt 2, s. 143. İddiaya göre, karısını dövmesi emredilmişti. el-Tabari, cilt 2, s. 140
Yusuf serbest bırakıldıktan sonra Potifar’ın görevine atandı; Potifar öldükten sonra Yusuf, daha önce kendisini haksız yere suçlamış olan Potifar’ın karısıyla evlendi. el-Tabari, cilt 2, s. 166
El-Tabari, cilt 3, s. 97’ye göre İsrailoğulları, Kenanlı kadınlara tecavüz etmişlerdir.
İsraillilerin iyi kralı Asa, kadınların eski püskü giysiler giyip peçelenmelerini emretti. el-Tabari, cilt 4, s. 25
Hintli [Etiyopyalı] Zerah’ın ordusu 1,1 milyondu. el-Tabari, cilt 4, s. 28
el-Tabari, iki Zekeriya’yı birbirine karıştırmıştır. el-Tabari, cilt 4, s. 37
Yunus, Rab’be karşı geldi. el-Tabari, cilt 4, s. 161
Yunus’un balinası, Ninova’ya varana kadar Fırat Nehri’nde yüzdü. el-Tabari, cilt 4, s. 161
Sennacherib’in ordusu mucizevi bir şekilde yok edildi. el-Tabari, cilt 4, s. 38
İyi kalpli Kral Yoşiya, el-Tabari, cilt 4, s. 40
Peygamber Yeremya - el-Tabari, cilt 4, s. 44
Yeremya 70 yıl uyudu. el-Tabari, cilt 4, s. 45
Kur’an’daki uyuyanlar ve eşek, el-Tabari, cilt 4, s. 46
Belsazar’ın deliliği – el-Tabari, cilt 4, s. 49
Ester ve Mordekay, el-Tabari, cilt 4, s. 50-51
Yahudiler Ezra'yı Tanrı'nın oğlu olarak gördüler - Tabari, cilt 4, s. 65
Vaftizci Yahya
Bir anakronizm: Babil Kralı Antiochus, Vaftizci Yahya’nın öldürülmesinden dolayı birçok Yahudi’yi katletti. el-Tabari, cilt 4, s. 97
Müslümanlar bile Vaftizci Yahya’nın öldürüldüğü konusunda hemfikirdir – el-Tabari, cilt 4, s. 97
Vaftizci Yahya ve Nebukadnezar (anakronizm) el-Tabari, cilt 4, s. 54
İsraillilerin Vaftizci Yahya'yı öldürdüğü için Romalıların Nebukadnezar'a Kudüs'teki Tapınağı yıkmasında yardım ettiği bildirilmiştir. el-Tabari, cilt 4, s. 106. Ancak, İsraillilerin Vaftizci Yahya'yı öldürdüğü için Nebukadnezar'ın Tapınağı yıktığına dair bu bildiri yanlıştır. el-Tabari, cilt 4, s. 107
İsa
Hem Meryem’in hem de Yusuf’un soy ağacını verir. Bu soy ağaçları, Yoram ve Uzziya / Ahazya’ya kadar aynıdır. el-Tabari, cilt 4, s. 103.
Cebrail meleği, Meryem’e çekici bir erkek kılığında göründü. Meryem’in giysisinin açıklığına nefesini üfledi ve Meryem bu şekilde hamile kaldı. el-Tabari, cilt 4, s. 112-113
Meryem meleklerle çevriliydi, bu yüzden İblis [Şeytan], diğer herkese dokunduğu gibi İsa’ya dokunamadı. el-Tabari, cilt 4, s. 115
İsa’nın doğuşunda görülen Doğuş Yıldızı. O gece bir grup yola çıktı ve Daniel kitabında belirtildiği gibi Mesih’in alametlerini tartışıyorlardı. el-Tabari, cilt 4, s. 116
Onlar sadece İsa’nın bir benzerini çarmıha gerdiler. el-Tabari, cilt 4, s. 122
İbn Humayd'a göre - kusursuz bir otorite olan İbn İshak'a göre - Wahb bin Munabbih el-Yamani: “Allah, Meryem oğlu İsa'nın günün saat üçünde ölmesine izin verdi; sonra onu kendisine aldı.” el-Tabari, cilt 4, s. 112
Gözlemler
et-Tabari, hadis derlemelerinden oluşan dini bir metin değil, kapsamlı bir tarih kitabı yazmıştır. Yine de tarihsel materyallerin hem hadislerle hem de İncil ile önemli ölçüde örtüşmesi söz konusudur. Ne Müslüman ne de gayrimüslim kimse, el-Tabari’nin her konuda tamamen haklı olduğunu iddia etmez; ancak genel olarak güvenilir bir tarihçi olarak kabul edilir ve diğer kaynaklar genellikle onun yazdıklarını doğrular. Bazen kaynaklarının doğruluğunu ayırt etmeye çalışırdı ve bazı durumlarda, bir konu hakkında görüş ayrılığı olduğunu okuyucuya belirtmek için kasıtlı olarak çelişen kaynakları arka arkaya koyardı.
Bununla birlikte, bazen bir kaynağın söylediklerini kabul ederken fazla eleştirel davranmamıştır. El-Tabari çelişen kaynaklar bulmamış olsa bile, eğer Tanrı bunları açıklamamış olsaydı, Adem’in kızlarının isimlerini nasıl bilebilirdik? Sadece el-Tabari değil, genel olarak insanlar, bilgide boşluklar olduğunda, bilginin doğruluğundan ne kadar emin olduklarını sorgulamadan, sahip oldukları herhangi bir bilgiyle bu boşlukları doldurma arzusu duyan bir “kesinlik arayışı” içindedirler. Bazen verilebilecek en iyi cevap “elimizde bu bilgi yok”tur.
El-Tabari üç nedenden ötürü önemlidir. Birincisi, yaşadığı dönemin hemen öncesine ait, genel olarak oldukça güvenilir olan çok ayrıntılı bir tarih sunmuştur. İkincisi, el-Tabari’nin hataları bile, özellikle erken dönem tarihi konusunda, o dönemde birçok Müslümanın ne düşündüğünü yansıtmaktadır. Onun tarihi, bize Muhammed’in zamanında ve hemen sonrasında İslam’ın nasıl uygulandığına dair geniş bir bakış açısı sunar. Üçüncüsü, o dönemde pek çok Müslüman, el-Tabari’nin tarihinin etkisiyle belirli konularda belirli görüşlere sahipti.
Kaynakça
El-Tabari’nin Tarihi: Açıklamalı Çeviri. Ehsan Yar-Shater, Genel Editör. New York Devlet Üniversitesi Yayınları 1989-.
Daha fazla bilgi için www.MuslimHope.com adresinden iletişime geçin